Hãy tưởng tượng bạn đang ngồi trước máy tính, màn hình vẫn sáng, nền tảng giao dịch vẫn chưa đóng. Lại một con số thua lỗ đỏ chói hiện ra trước mắt.
Bạn đóng vị thế, rồi bắt đầu tìm lời giải thích cho lệnh giao dịch này: chỉ là do xui xẻo, thị trường vừa hay đi ngược lại; cắt lỗ đặt quá gần; nếu kiên trì thêm một chút, có lẽ giá đã đảo chiều.
Sau đó, bạn tự nhủ: \"Ngày mai sẽ khác.\"
Nhưng trong thâm tâm, bạn đã biết, ngày mai rất có thể vẫn y như vậy.
Điều thực sự khó chịu là bạn không còn là người mới nữa. Bạn đã đọc sách về giao dịch, xem vô số video, kiến thức giao dịch bạn nắm bây giờ có thể phong phú hơn nhiều so với một năm trước, nhưng tài khoản vẫn đang thua lỗ.
Có một điều ít ai nói thẳng với bạn: vấn đề có thể không nằm ở kiến thức.
Trong một lệnh thua lỗ điển hình, mọi thứ gần như luôn diễn ra theo một cách tương tự. Một khi hiểu được quá trình này, cách bạn nhìn nhận thua lỗ có thể sẽ thay đổi hoàn toàn.
Tôi đã thấy rất nhiều người thông minh, được giáo dục tốt, đầy động lực làm thua lỗ tan tành tài khoản. Họ có đủ thông tin và khả năng học hỏi, nhưng lại chưa bao giờ thực sự hiểu giao dịch rốt cuộc là gì.
\"Quy tắc 90-90-90\": Tại sao người thông minh cũng thất bại?
Trong ngành giao dịch có một quy tắc kinh nghiệm mà nhiều người không muốn bàn tới, gọi là \"Quy tắc 90-90-90\": 90% trader sẽ mất 90% vốn trong 90 ngày đầu tiên.
Những con số cụ thể này có áp dụng cho mọi nghiên cứu hay không thì không chắc, nhưng những người tiếp xúc lâu năm với giao dịch thường đều quen thuộc với hiện tượng đằng sau nó: rất nhiều người mới bước vào thị trường nhanh chóng mất phần lớn số vốn đầu tư.
Bạn có thể nghĩ rằng, những người này thua lỗ vì thiếu kiến thức, hoặc thậm chí không biết đọc biểu đồ.
Nhưng thực tế có rất nhiều bác sĩ, luật sư, kỹ sư, chủ doanh nghiệp bước vào thị trường. Họ rất thành công trong lĩnh vực chuyên môn của mình, ngày ngày phân tích những vấn đề phức tạp, nhưng khi ngồi trước màn hình giao dịch, họ vẫn có thể gặp thất bại giống như một trader bình thường.
Nguyên nhân là ở chỗ, giao dịch không có mối liên hệ trực tiếp với trình độ trí tuệ của một người, đọc bao nhiêu cuốn sách, nắm bao nhiêu chỉ báo cũng không tự động mang lại hiệu suất giao dịch ổn định.
Giao dịch thực sự thử thách: cách bạn xử lý mối quan hệ tâm lý giữa bản thân và \"sự không chắc chắn\".
Hầu hết mọi người khi bước vào thị trường đều theo đuổi sự chắc chắn. Họ muốn biết bước tiếp theo sẽ xảy ra chuyện gì, muốn dự đoán thị trường, muốn phán đoán của mình là đúng.
Tuy nhiên, thị trường vận hành trong xác suất.
Chỉ khi thực sự chấp nhận điều này, cách giao dịch mới có thể thay đổi.
Từ \"biết nên làm gì\" đến \"thực sự thực hiện theo kế hoạch\", ở giữa tồn tại năm khoảng trống. Nhiều khi, những vấn đề này ẩn giấu rất sâu, đến khi có người chỉ ra, bạn mới nhận ra chúng vẫn luôn tồn tại.
Khoảng trống thứ nhất: Bẫy thông tin — Tại sao học càng nhiều lại có thể càng tệ?
Ở đây có một hiện tượng rất phản trực giác: học càng nhiều, đôi khi lại khiến giao dịch trở nên tệ hơn.
Chúng ta đang sống trong một thời đại thông tin cực kỳ phong phú. Bạn có thể xem miễn phí hàng trăm giờ nội dung về giao dịch, đọc hàng chục cuốn sách, tham gia các cộng đồng khác nhau, theo dõi các trader chuyên nghiệp. Việc tiếp cận kiến thức giao dịch chưa bao giờ dễ dàng như ngày nay.
Nhưng tỷ lệ thất bại của trader không vì thế mà cải thiện rõ rệt.
Một nguyên nhân quan trọng là, nhiều người bắt đầu tin rằng chỉ cần tiếp tục thu thập thêm thông tin, vấn đề cuối cùng sẽ được giải quyết.
Thế là họ liên tục thay đổi chiến lược, nhảy từ chỉ báo này sang chỉ báo khác, từ vị thầy giao dịch này sang vị thầy giao dịch khác, luôn cảm thấy còn thiếu mảnh ghép kiến thức cuối cùng, chỉ cần tìm được nó, mọi thứ sẽ đột nhiên trở nên rõ ràng.
Hãy nghĩ lại trong một năm qua, bạn đã từ bỏ bao nhiêu bộ chiến lược giao dịch?
Sau nhiều năm tự mình vật lộn và sau đó trao đổi với các trader khác, tôi dần hiểu ra một điều: bản thân thông tin không thể mang lại thay đổi thực sự.
Bạn có thể hiểu tất cả các mô hình giá, nắm vững mọi chỉ báo kỹ thuật, cuối cùng vẫn có thể làm cháy tài khoản.
Bởi vì giữa \"biết nên làm gì\" và \"thực sự làm được\" tồn tại một khoảng cách rất lớn.
Kiến thức là một chuyện, hành vi dưới áp lực lại là chuyện khác. Rất nhiều tài khoản giao dịch, cuối cùng chính là bị hủy hoại bởi khoảng cách giữa hai điều này.
Thậm chí một hệ thống giao dịch có tỷ lệ thắng lên tới 70% cũng có thể khiến bạn nảy sinh ý muốn từ bỏ nó.
Một \"lệnh giao dịch bẫy\": Kế hoạch của bạn đã thất bại từng bước như thế nào?
Hãy tưởng tượng bạn đang thực hiện một lệnh giao dịch.
Phân tích đã xong, điểm vào lệnh đã xác định, cắt lỗ đã đặt, giá mục tiêu cũng đã được hoạch định rõ ràng. Mọi thứ đang diễn ra theo kế hoạch.
Sau khi vào lệnh, giá bắt đầu di chuyển theo hướng bất lợi.
Biên độ không lớn, cắt lỗ vẫn chưa bị kích hoạt, nhưng bạn đã bắt đầu cảm thấy không thoải mái.
Những giọng nói trong đầu xuất hiện:
Có nên đóng lệnh bây giờ không? Đi tiếp có thể lỗ nhiều hơn.
Có phải cắt lỗ đặt có vấn đề?
Hay là chấp nhận khoản lỗ nhỏ này trước?
Nhiều trader sẽ chọn thoát lệnh sớm.
Bạn chịu một khoản lỗ nhỏ, rồi tự nhủ đây là kỷ luật.
Sau đó, thị trường đảo chiều.
Giá bắt đầu di chuyển theo đúng phán đoán ban đầu của bạn. Nếu vừa rồi kiên nhẫn chờ thêm một chút, lệnh giao dịch này lẽ ra đã có thể có lãi.
Bạn bắt đầu tức giận với chính mình, cảm thấy đã bỏ lỡ cơ hội.
Khi lệnh giao dịch tiếp theo xuất hiện, bạn tự nhủ: \"Lần này tôi phải kiên trì, tuyệt đối không được thoát lệnh sớm.\"
Giá lại di chuyển theo hướng bất lợi, nhanh chóng đến vị trí quen thuộc khiến bạn khó chịu. Giọng nói trong đầu lại xuất hiện, nhưng lần này, bạn quyết định phớt lờ nó.
Bạn tiếp tục giữ vị thế, muốn chứng minh mình có thể kiên trì theo kế hoạch giao dịch.
Nhưng giá tiếp tục đi ngược hướng, cuối cùng kích hoạt cắt lỗ, bạn phải chịu toàn bộ khoản lỗ.
Đúng ngay sau khi thoát lệnh, thị trường lại đảo chiều.
Hãy quan sát kỹ hai lệnh giao dịch này.
Lần đầu, bạn nghe theo nỗi sợ; lần thứ hai, bạn cố gắng chống lại nỗi sợ.
Trong cả hai lệnh, thứ thực sự chi phối quyết định đều là cảm xúc lúc đó, còn kế hoạch giao dịch đã được lập từ trước đã bị đẩy xuống hàng thứ yếu.
Trong toàn bộ quá trình, bạn thực ra không hề thiếu bất kỳ thông tin thị trường mới nào. Điểm vào lệnh, cắt lỗ, mục tiêu đều đã biết trước.
Thứ thực sự ảnh hưởng đến quyết định là một thứ sâu xa hơn — niềm tin.
Và nhiều niềm tin, chính bản thân bạn thậm chí còn không nhận ra sự tồn tại của chúng.
Khoảng trống thứ hai: Niềm tin ẩn giấu của trader thua lỗ
Mỗi trader đều mang một bộ niềm tin của riêng mình bước vào thị trường. Hầu hết mọi người không nhận thức được những niềm tin này, vì chúng nghe giống như \"lẽ thường\".
Những niềm tin thua lỗ phổ biến bao gồm:
Chỉ khi biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, tôi mới có thể kiếm tiền.
Thua lỗ nghĩa là tôi đã làm sai.
Thị trường luôn nhắm vào tôi.
Một trader giỏi phải phán đoán đúng.
Chỉ cần phân tích đủ sâu, tôi có thể dự đoán thị trường.
Những trader chuyên nghiệp thường áp dụng một khung tư duy khác:
Ngay cả khi không biết bước tiếp theo sẽ xảy ra chuyện gì, tôi vẫn có thể kiếm tiền.
Mỗi lệnh giao dịch chỉ là một mẫu trong chuỗi giao dịch dài hạn.
Bản thân thị trường là trung tính.
Lợi thế của tôi đến từ việc thực hiện theo kế hoạch, không để cảm xúc can thiệp vào quyết định.
Bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra vào bất cứ lúc nào.
Sự khác biệt giữa hai bên đến từ khung nhận thức bên trong của trader.
Khi bạn cho rằng mình phải biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, mỗi lần không chắc chắn đều sẽ được não bộ hiểu là nguy hiểm. Hệ thần kinh theo đó bước vào trạng thái căng thẳng, nỗi sợ bắt đầu ảnh hưởng đến quyết định.
Khi bạn cho rằng thua lỗ nghĩa là mình đã làm sai, mỗi lần thua lỗ đều sẽ trở thành một sự đánh giá nhắm vào bản thân, thậm chí trở thành bằng chứng cho việc \"năng lực mình không đủ\".
Một khi thực sự hiểu rằng giao dịch là một trò chơi xác suất, cách tư duy sẽ thay đổi.
Bạn không còn cố chấp phải phán đoán đúng mỗi lần, cũng không còn coi mỗi lần thua lỗ là sự phủ định năng lực cá nhân. Tư duy của bạn bắt đầu gần với người điều hành sòng bạc hơn là con bạc.
Nhiều trader cũng có cách hiểu sai về \"kỷ luật\".
Họ cho rằng kỷ luật có nghĩa là dựa vào ý chí, nghiến răng chịu đựng, ép buộc bản thân tuân thủ quy tắc.
Trạng thái này về bản chất là một cuộc xung đột nội tâm liên tục, mà xung đột nội tâm kéo dài rất khó duy trì mãi.
Kỷ luật thực sự ổn định đến từ sự nhất quán giữa niềm tin và hành vi.
Khi bạn thực sự chấp nhận \"không cần biết bước tiếp theo xảy ra chuyện gì vẫn có thể thực hiện kế hoạch giao dịch\", việc thực hiện sẽ không còn cần đến ý chí mạnh mẽ nữa.
Khi bạn thực sự chấp nhận trọng số của một lệnh giao dịch đơn lẻ trong toàn bộ chuỗi giao dịch là có hạn, việc chấp nhận một lần cắt lỗ cũng sẽ tự nhiên hơn nhiều.
Những trader giỏi thường không tự động viên mình mỗi sáng, yêu cầu bản thân \"hôm nay nhất định phải có kỷ luật\". Họ chỉ thực hiện kế hoạch, bởi vì những gì họ tin tưởng và hành động thực tế đang ở cùng một hướng.
Kỷ luật thực sự, khi thực hiện thường không cảm thấy là đang ép buộc bản thân.
Khoảng trống thứ ba: Sợ hãi và hy vọng — Hai cảm xúc dễ hủy hoại tài khoản nhất
Trong vô số cảm xúc giao dịch, sợ hãi và hy vọng là hai cảm xúc đặc biệt dễ khiến tài khoản chịu tổn thất nghiêm trọng.
Sợ hãi có thể khiến bạn bỏ lỡ những cơ hội giao dịch vốn dĩ tốt, khiến bạn thoát lệnh có lãi quá sớm, khiến bạn tùy tiện dời cắt lỗ, cũng có thể khiến bạn hoàn toàn từ bỏ kế hoạch giao dịch ban đầu.
Hy vọng thì dễ khiến bạn tiếp tục giữ vị thế thua lỗ.
Nó sẽ nói với bạn: \"Giá sẽ sớm quay lại thôi.\"
Nó dụ dỗ bạn tiếp tục thêm vị thế vào lệnh thua lỗ, cũng có thể khiến bạn phớt lờ cắt lỗ đã được đặt sẵn.
Sợ hãi và hy vọng trông có vẻ hoàn toàn khác hướng, nhưng chúng thường đến từ cùng một nguồn gốc: quá cố chấp với kết quả của một lệnh giao dịch đơn lẻ.
Khi bạn rất để tâm đến việc lệnh giao dịch này phải phán đoán đúng, một khi giá di chuyển theo hướng bất lợi, nỗi sợ sẽ bị kích hoạt. Bởi vì \"phán đoán sai\" bắt đầu đe dọa đến sự đánh giá của bạn về bản thân.
Khi bạn cố chấp rằng lệnh giao dịch này phải kiếm được tiền, khoản lỗ tạm thời lại khơi dậy hy vọng. Chấp nhận thua lỗ có nghĩa là phải chịu đựng nỗi đau, mà não bộ thường sẵn sàng tiếp tục bám lấy hy vọng hơn, ngay cả khi hy vọng đó đã thiếu cơ sở lý trí.
Quay lại \"lệnh giao dịch bẫy\" phía trên.
Lệnh giao dịch thứ nhất bị chi phối bởi sợ hãi.
Sự \"kiên trì\" trong lệnh giao dịch thứ hai, thực chất pha lẫn hy vọng, chỉ là được khoác lên lớp áo \"kỷ luật\".
Con người trong trạng thái căng thẳng như vậy, khả năng tư duy rõ ràng sẽ giảm sút. Đây là phản ứng tâm lý và sinh lý phổ biến của con người khi đối mặt với mối đe dọa được nhận thức.
Khoảng trống thứ tư: Nhu cầu nhất định phải \"phán đoán đúng\"
Thị trường không quan tâm đến nỗi sợ của bạn, cũng không đáp lại hy vọng của bạn.
Mỗi khoảnh khắc trên thị trường đều có tính độc đáo của nó.
Ngay cả khi mô hình giá trước mắt trông rất quen thuộc, người tham gia giao dịch khác nhau, bối cảnh thị trường khác nhau, kết quả cuối cùng cũng có thể khác nhau.
Bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra.
Sau khi thực sự chấp nhận điều này, sự kiểm soát của sợ hãi và hy vọng đối với bạn sẽ dần yếu đi, bởi vì bạn đã không còn trói buộc cảm xúc của mình vào thắng thua của một lệnh giao dịch.
Có thể tự hỏi một câu: Nếu bạn không để tâm đến việc một lệnh giao dịch cụ thể cuối cùng có lãi hay lỗ, bạn sẽ giao dịch như thế nào?
Điều này không có nghĩa là có thể tùy tiện chấp nhận rủi ro.
Bạn vẫn cần thực hiện lợi thế giao dịch của mình, vẫn cần quản lý rủi ro, chỉ là ở mức độ cảm xúc cần giữ trung tính.
Trạng thái tâm lý này mới có lợi hơn cho việc hình thành hiệu suất giao dịch nhất quán dài hạn.
Và đằng sau sợ hãi và hy vọng, còn ẩn giấu một nhu cầu tâm lý mạnh mẽ hơn — phải chứng minh mình đúng.
Từ khi còn nhỏ, chúng ta đã dần hình thành một nhận thức: trả lời đúng sẽ được công nhận, mắc lỗi thì có nghĩa là không tốt.
Việc theo đuổi \"đúng\" này khi được mang vào thị trường giao dịch, cũng sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến hành vi của trader khi đối mặt với lợi nhuận, thua lỗ và sự không chắc chắn.
Phán đoán đúng sẽ được khen ngợi, phán đoán sai sẽ bị sửa chữa. Thói quen tâm lý được hình thành lâu dài này đã ăn sâu bám rễ.
Khi bạn bắt đầu giao dịch, cũng sẽ mang thói quen này vào thị trường. Bạn muốn phân tích của mình đúng, muốn dự đoán của mình đúng, muốn chứng minh mình biết mình đang làm gì.
Tuy nhiên trên thị trường, bạn có thể phán đoán đúng mà vẫn thua lỗ, cũng có thể phán đoán sai mà cuối cùng vẫn kiếm được tiền. Phán đoán đúng hay sai không có mối liên hệ tất yếu với việc có kiếm được tiền trên thị trường hay không.
Hãy nghĩ đến sòng bạc. Sòng bạc có cần biết trước ván blackjack tiếp theo ai sẽ thắng không? Không cần. Nó biết về dài hạn xác suất có lợi cho mình, nên nó sẽ liên tục thực hiện lợi thế của mình trong từng ván, không để tâm đến kết quả cụ thể của một ván.
Trader cũng cần tư duy theo cách tương tự.
Khoảng trống thứ năm: Điểm mù xác suất — Tại sao thua lỗ liên tiếp là bình thường
Sự cố chấp với \"phải đúng\", còn có thể xuất hiện dưới một hình thức khác: cố gắng chứng minh thị trường sai.
Bạn đã bao nhiêu lần vì tin chắc thị trường sai mà tiếp tục giữ vị thế thua lỗ?
Bạn đã phân tích, cũng có lý do của mình, nên bạn cho rằng giá nhất định sẽ đảo chiều.
Nhưng thị trường không quan tâm đến lý do của bạn, nó chỉ vận hành theo cách của nó. Nhiệm vụ của bạn là phản ứng theo thay đổi của thị trường, chứ không phải cố chứng minh mình đúng hơn thị trường.
Trong giao dịch thường còn nghe thấy những câu nói như:
Thị trường bị thao túng rồi.
Dòng tiền lớn chuyên săn cắt lỗ của tôi.
Thị trường này căn bản không thể giao dịch được.
Market maker chính là đang nhắm vào nhà đầu tư nhỏ lẻ.
Những suy nghĩ này có một đặc điểm chung: tư duy nạn nhân.
Thực tế, thị trường thậm chí không biết bạn tồn tại.
Tư duy nạn nhân sẽ bảo vệ lòng tự trọng bằng cách đổ lỗi thua lỗ cho thế lực bên ngoài, nhưng cũng sẽ làm suy yếu khả năng thay đổi bản thân của một người.
Nếu bạn cho rằng toàn bộ cuộc chơi đã bị thao túng, thì còn cần gì phải nâng cao bản thân? Lại còn tại sao phải thay đổi cách giao dịch của mình?
Có một điều rất khó chấp nhận, nhưng cũng có thể giúp người ta giành được quyền chủ động: bạn cần chịu trách nhiệm cho kết quả giao dịch của mình.
Chính bạn quyết định thực hiện lệnh giao dịch đó, chính bạn quyết định dời cắt lỗ, chính bạn quyết định tiếp tục giữ vị thế thua lỗ, cũng chính bạn quyết định phớt lờ kế hoạch giao dịch ban đầu.
Điều này có thể khó chấp nhận, nhưng vì những quyết định này là do chính bạn đưa ra, cũng có nghĩa là bạn có thể đưa ra những quyết định khác.
Đổ lỗi cho người khác trông có vẻ có thể bảo vệ bản thân, cuối cùng lại tự giam mình. Sau khi chịu trách nhiệm, bạn mới thực sự có quyền chủ động thay đổi kết quả.
Tiếp theo dùng một ví dụ toán học đơn giản, có thể khiến những chuyện này bớt mang tính cá nhân hơn.
Giả sử tung một đồng xu, xác suất mặt ngửa là bao nhiêu?
50%.
Đây là xác suất của một lần tung.
Nếu tung liên tiếp 10 lần, sẽ xuất hiện bao nhiêu lần mặt ngửa?
Giá trị kỳ vọng là 5 lần, nhưng kết quả thực tế không nhất thiết đúng bằng 5 lần. Có thể chỉ có 3 lần, cũng có thể xuất hiện 7 lần.
Khi mẫu mở rộng đến hàng nghìn lần, kết quả sẽ dần tiến gần 50%; nhưng với mẫu nhỏ chỉ 10 lần, mọi kết quả đều có thể xảy ra.
Giao dịch cũng vậy.
Giả sử lợi thế giao dịch của bạn có tỷ lệ thắng dài hạn là 60%, không có nghĩa là cứ 10 lệnh nhất định có 6 lệnh có lãi. Bạn có thể 10 lệnh có 8 lệnh có lãi, cũng có thể chỉ có 2 lệnh có lãi.
Khi số lần giao dịch đạt đến hàng trăm lệnh, kết quả mới có thể dần tiến gần giá trị trung bình dài hạn. Trong kết quả ngắn hạn tồn tại rất nhiều biến động ngẫu nhiên.
Vì vậy, không thể chỉ dựa vào 10 lệnh, 20 lệnh thậm chí 50 lệnh để đánh giá một phương pháp giao dịch có hiệu quả hay không. Bạn cần nhìn nhận kết quả từ góc độ hàng trăm l